اندیشمندان معاصر روس
نویسنده: آندری بیستریتسکی
مترجم: حسین اصغری
ناشر: نگاه معاصر
سال نشر: 1405
تعداد صفحه: 306
کتابی که عنوان اصلی آن Conversations About a Future That Does Not Yet Exist: Russia and the World in the 21st Century است، در فارسی با نام «اندیشمندان معاصر روس: بررسی آینده جهان و روسیه» منتشر شده است. برخلاف بعضی فهرستهای فروش، کتاب فقط اثر آندری بیستریتسکی نیست؛ بیستریتسکی و مهدی سنایی، دیپلمات و پژوهشگر ایرانی، مشترکا آن را طراحی و تدوین کردهاند. نسخه روسی را انتشارات وچه در سال ۲۰۲۰ منتشر کرد. ترجمه فارسی با ترجمه حسین اصغری و سید امیربهادر هاشمی، از سوی نشر نگاه معاصر انتشار یافته است. پرسش آغازین کتاب ساده اما تعیینکننده است: درباره آیندهای که هنوز وجود ندارد، تا چه اندازه میتوان سخن گفت؟ نویسندگان میان دو بخش آینده فرق میگذارند. بخشی از آن زیر تأثیر روندهایی است که بهآسانی تغییر نمیکنند و تا حدودی پیشبینیپذیرند؛ بخش دیگر هنوز شکل نگرفته و به تصمیمهایی بستگی دارد که انسانها و دولتها امروز میگیرند. بنابراین، کتاب آینده را مقصدی از پیش تعیینشده نمیبیند، بلکه آن را قلمرویی باز میان ضرورت تاریخی و انتخاب انسانی در نظر میگیرد. بیستریتسکی و سنایی برای پیگیری این پرسش سراغ نه چهره روس با مواضع متفاوت رفتهاند: کنستانتین کوساچف، آندری فورسنکو، الکساندر دوگین، الکساندر پروخانف، کارن شاخنظرف، میخائیل شویدکوی، عبدالسلام گوسینوف، ویکتور یروفیف و سرگئی کاراگانوف. در میان آنان سیاستمدار، فیلسوف اخلاق، نویسنده، فیلمساز، مدیر فرهنگی و نظریهپرداز روابط بینالملل حضور دارد. نتیجه، نظریهای یکدست درباره آینده نیست؛ تصویری چندپاره از ذهنیت روشنفکری و سیاسی روسیه در آستانه دهه ۲۰۲۰ است. محورهای گفتوگو از نظم جهانی و آینده دولتها تا دین، فرهنگ، هویت ملی، فناوری اطلاعات و دگرگونی شیوههای ارتباط امتداد دارند. دنیاگیری کرونا نیز به متن راه یافته است. به گفته بیستریتسکی، کرونا تلقی انسان معاصر از مفاهیمی مانند خانواده، مالکیت خصوصی و امنیت را تغییر داد. او روش کتاب را نوعی «آیندهپژوهی نرم» مینامد: نه پیشگویی قطعی، بلکه ردیابی روندهایی که ممکن است جامعه، ارتباطات و نظم بینالمللی را تغییر دهند. سنایی نیز مسئله را از زاویه تنش میان جهانیشدن و حفظ ارزشها و منافع ملی طرح میکند. اختلاف دیدگاهها بخش خواندنی کتاب است. ویکتور یروفیف، که خود یکی از مشارکتکنندگان بوده، مینویسد شویدکوی از موضع یک لیبرال کلاسیک سخن میگوید؛ کوساچف آینده سیاست جهانی را نیازمند حضور همزمان گرایشهای سوسیالدموکرات، لیبرال و محافظهکار میبیند؛ شاخنظرف بر نزدیکی فرهنگها و تمدنها تأکید دارد؛ پروخانف و دوگین برای تاریخ معنایی دینی یا رازآمیز قائلاند، هرچند تصورشان از تمدن، غرب و دشمن سیاسی یکسان نیست. خود یروفیف نیز آینده را با احتمال نوعی انقلاب دینی و ظهور صورتهای تازه امر مقدس پیوند میزند. از نظر ساختار، کتاب بیشتر یک کلاژ گفتوگویی است تا مجموعهای از مصاحبههای جدا و منظم. یروفیف توضیح میدهد که دستکم گفتوگوی او بهصورت انفرادی انجام شده و سپس تدوینگران، مواد گردآوریشده را مطابق طرح کتاب کنار یکدیگر قرار دادهاند. این روش سبب میشود خواننده پاسخهای متفاوت به مسئلهای مشترک را بلافاصله مقایسه کند؛ در مقابل، پیگیری کامل دستگاه فکری هر متفکر دشوارتر میشود. زبان گفتوگویی کتاب نیز خواندن آن را از یک پژوهش دانشگاهی آسانتر میکند، اما استدلالها همیشه با شواهد تجربی، آمار یا ارجاع پژوهشی همراه نیستند. امتیاز اصلی کتاب در پیشبینی آینده نیست، بلکه در ثبت تنشهای درونی اندیشه روسی است: لیبرالیسم در برابر دولتگرایی، جهانگرایی در برابر تمدنگرایی، عقلانیت سیاسی در برابر تفسیر عرفانی تاریخ و فناوری در برابر سنت. محدودیت اصلی نیز همین روسمحوری است. با وجود مشارکت مهدی سنایی، تقریبا تمام صداهای اصلی به فضای فکری و سیاسی روسیه تعلق دارند. کتاب همچنین در سال ۲۰۲۰ نوشته شده و تحولات بعدی جهان را پوشش نمیدهد. «اندیشمندان معاصر روس» برای خوانندهای مناسب است که میخواهد بداند بخشی از نخبگان فکری روسیه، پیش از دگرگونیهای بزرگ سالهای بعد، آینده کشورشان و جهان را چگونه تصور میکردند. این کتاب نقشه آینده نیست؛ سندی از رقابت چند تصور درباره آینده است.