مبانی رفتار درمانی عقلانی هیجانی REBT

کتاب «مبانی رفتاردرمانی عقلانی هیجانی REBT» نوشته‌ی ویندی درایدن از آن دست کتاب‌هایی است که بیشتر شبیه «جعبه‌ابزار درمانگر» است تا یک متن دانشگاهی کلاسیک، یعنی اگر کسی انتظار توضیح‌های طولانی درباره تاریخ روان‌درمانی داشته باشد، اینجا با چیز دیگری روبه‌رو می‌شود: یک راهنمای سریع، دقیق و نسبتا بی‌تعارف برای اینکه بفهمی در اتاق درمان دقیقا چه باید گفت و چه باید کرد. در همان شروع کتاب خیلی مستقیم سراغ اصل ماجرا می‌رود: اینکه در روان انسان، اتفاق‌ها به‌تنهایی تعیین‌کننده نیستند. یک حادثه ممکن است برای دو نفر یکسان باشد، اما واکنش هیجانی‌شان زمین تا آسمان فرق کند. یکی فرو می‌ریزد، دیگری فقط مکث می‌کند و ادامه می‌دهد. درایدن این تفاوت را روی یک مثلث ساده می‌نشاند: A، B، C. A اتفاق است، B فکرهایی است که روی آن اتفاق سوار می‌شود، و C احساسی است که بیرون می‌ریزد. کتاب با همین سه نقطه ساده شروع می‌کند، اما کم‌کم نشان می‌دهد که ماجرا اصلا ساده نیست. جایی که کتاب جذاب‌تر می‌شود، لحظه‌ای است که وارد «B» می‌شود. درایدن اینجا تقریبا انگار چراغی را روی ذهن آدم‌ها روشن می‌کند. باورها را مثل گفت‌وگوی درونی زنده نشان می‌دهد؛ نه چیزهای انتزاعی. جمله‌هایی که خیلی وقت‌ها حتی متوجه نمی‌شویم در ذهن‌مان تکرار می‌شوند: «من باید همیشه خوب عمل کنم»، «اگر شکست بخورم یعنی بی‌ارزشم»، «دیگران نباید من را ناراحت کنند». نویسنده نشان می‌دهد این جمله‌ها ساده به نظر می‌رسند، اما مثل موتورهای پنهان، احساسات را می‌سازند. اضطراب، خشم یا شرم معمولا از خود اتفاق نمی‌آیند، از همین جمله‌های کوچک می‌آیند که در ذهن جا خوش کرده‌اند. سپس کتاب وارد بخش عملی‌تر می‌شود؛ جایی که درمانگر باید دست به کار شود. درایدن اینجا REBT را به یک فرآیند مرحله‌ای تبدیل می‌کند: درمانگر فقط شنونده نیست، باید بتواند وارد گفت‌وگو شود، باورها را پیدا کند و بعد آرام‌آرام آن‌ها را به چالش بکشد. این چالش‌ ایجاد کردن به معنای دعوا یا مخالفت مستقیم نیست، بیشتر شبیه پرسیدن سوال‌هایی است که خود باور را از حالت «بدیهی» خارج می‌کند. مثلا وقتی کسی می‌گوید «من نباید اشتباه کنم»، درمانگر به جای تأیید یا رد ساده، او را به سمت این سوال می‌برد: «اگر اشتباه کنی دقیقا چه اتفاقی می‌افتد؟ و آیا این نتیجه واقعا آن‌قدر قطعی است؟» در کنار این‌ها کتاب یک نکته مهم دیگر هم دارد: تغییر فقط شناختی نیست. یعنی صرفا عوض کردن فکرها کافی نیست و باید هم تمرین رفتاری و هم تمرین هیجانی وجود داشته باشد. به همین دلیل درایدن روی تکالیف بین جلسات تأکید می‌کند. درمان در این نگاه فقط در اتاق درمان اتفاق نمی‌افتد؛ بیرون از آن هم ادامه دارد. . چیزی که از کتاب «مبانی رفتاردرمانی عقلانی هیجانی REBT» باقی می‌ماند یک تصویر نسبتا روشن از ذهن انسان است: ذهنی که مدام در حال تفسیر است، نه صرفا دریافت و اگر این تفسیرها سخت‌گیرانه، مطلق یا غیرمنعطف باشند، احساسات هم به همان اندازه شدید و فرساینده می‌شوند. REBT در کتاب درایدن این چرخه را قابل‌ درک می‌کند؛ نه برای اینکه احساسات را حذف کند، بلکه برای اینکه نشان دهد بین «اتفاق» و «احساس»، یک فضای قابل تغییر وجود دارد؛ همان جایی که درمان دقیقا در آن رخ می‌دهد.