عماران طلایی، کیمیاگران، صلیب‌ رزی‌ ها و نخستین بنازادها

وقتی صحبت از انجمن‌های پنهانی و لژهای رازآمیز اروپایی می‌شود، معمولا ذهن‌ها به سمت شایعات و افسانه‌های ساختگی می‌رود؛ اما ریشه‌ی واقعی این جریان‌ها فرسنگ‌ها با داستان‌های عامه‌پسند فاصله دارد. تبیاس کرتن در کتاب «عماران طلایی، کیمیاگران، صلیب‌رزی‌ها و نخستین بنازادها» سرنخ‌های مستند این رنسانس پنهان را آشکار کرده. این پژوهشگر و فیلم‌ساز بریتانیایی، سفری تاریخی را از اسکندریه‌ی هلنیستی و آموزه‌های هرمسی باستان آغاز می‌کند و بازه‌ی زمانی بیش از هزار و ششصد سال را پوشش می‌دهد تا به دوران رنسانس، جنبش‌های رازآلود قرن هفدهم و ظهور نخستین لژهای فراماسونری در بریتانیا برسد. کرتن نشان می‌دهد که چگونه جرقه‌های فلسفه‌ی هرمسی و عرفان گنوسی در طول قرن‌ها خاموش نشدند، بلکه مثل یک جریان زیرزمینی از دل امپراتوری‌ها، جهان اسلام و اروپای قرون وسطا عبور کردند تا به یک سنت فکری منسجم تبدیل شوند. در این مسیر طولانی، کتاب تحول مفهوم کیمیاگری را از یک تلاش ساده برای تبدیل فلزات کم‌ارزش به طلا، به یک سیر و سلوک معنوی و فلسفی برای دگرگونی روح انسان کالبدشکافی می‌کند. نویسنده در بخش‌های بعدی به سراغ جریان صلیب‌رزی‌ها در آلمان می‌رود و با تکیه بر اسناد تاریخی، مرزی پررنگ میان واقعیت و افسانه‌پردازی‌های رایج حول بیانیه‌های رازآلود این گروه می‌کشد. حضور چهره‌های واقعی و تأثیرگذاری مانند یوهان والنتین آندره‌آ و به‌خصوص الیاس اشمول (دانشمند، عتیقه‌شناس و کیمیاگر برجسته‌ی انگلیسی) نقطه‌ی عطف بررسی‌های کرتن است. از طریق زندگی اشمول است که می‌بینیم چگونه تفکر کیمیاگری و حکمت باستان، با نخستین ساختارهای فراماسونری پیوند خوردند و ابزارهای بنایی و معمارگری، به استعاره‌هایی برای ساختن معبد روحی انسان و جامعه‌ای آرمانی تبدیل شدند. ارزش اصلی این اثر در رویکرد سخت‌گیرانه و کاملا مستند نویسنده نهفته است؛ او بی‌آنکه شیفته‌ی فرضیات توهم‌آمیز یا تئوری‌های توطئه شود، نشان می‌دهد که نخبگان و دانشمندان اروپایی در عصر درگیری‌های شدید مذهبی، چگونه برای حفظ اندیشه‌های آزادمنشانه و آرمان‌های اصلاحی خود به نمادها و رازهای پنهانی متوسل می‌شدند. قلم کرتن دقیق و سرشار از ارجاعات تاریخی است و به خواننده کمک می‌کند تا متوجه شود علوم نوظهور دوران رنسانس چقدر با جریان‌های باطنی و فلسفه‌ی طبیعت در هم تنیده بودند، همچنین نشان می‌دهد که این معماران طلایی، نه جادوگرانی افسانه‌ای، بلکه متفکرانی بودند که سنگ‌بنای بخشی از جهان فکری معاصر را زیر پوست تاریخ رسمی اروپا گذاشتند.