نمایشنامه شاه هنری پنجم

«هنری پنجم» اثر ویلیام شکسپیر بر تنشی بنا شده که پس از چهار قرن هنوز خوانش نمایشنامه را دوپاره می‌کند: آیا با ستایش یک پادشاه جنگاور و پیروزی ملی انگلستان روبه‌رو هستیم، یا با نمایشی که پشت زبان پرشکوه میهن‌پرستی، سازوکار قدرت و بهای انسانی جنگ را آشکار می‌کند؟ شکسپیر راه ساده‌ای برای انتخاب یکی از این دو پاسخ باقی نمی‌گذارد. هنری سخنرانی‌هایی دارد که می‌توانند ارتشی شکست‌خورده را دوباره به حرکت درآورند؛ همان پادشاه، کمی بعد، در موقعیت‌هایی ظاهر می‌شود که مشروعیت جنگ، مسئولیت فرمانده در قبال مرگ سربازان و مرز میان اقتدار و خشونت را به پرسش می‌کشند. نمایشنامه احتمالا در ۱۵۹۹ نوشته و نخستین بار در ۱۶۰۰ چاپ شد. «هنری پنجم» واپسین بخش از چهارگانه‌ای است که با «ریچارد دوم» آغاز می‌شود و از دو بخش «هنری چهارم» می‌گذرد. شاهزاده هل آن نمایشنامه‌ها اکنون تاج بر سر گذاشته و باید ثابت کند سرکشی‌های جوانی را پشت سر گذاشته است. نخستین آزمون بزرگ او ادعای حق خود بر تاج‌وتخت فرانسه و آغاز لشکرکشی‌ای است که به محاصرهٔ هارفلور و سپس نبرد آزینکورت در ۱۴۱۵ می‌رسد. شکسپیر این دگرگونی را چنان طراحی می‌کند که پرسش دربارهٔ شخصیت هنری از پرسش دربارهٔ پادشاهی جدا نشود: آیا او واقعا انسانی دیگر شده یا فقط آموخته است همان هوش نمایشی دوران جوانی را این بار در خدمت قدرت سیاسی به کار گیرد؟ کر یا همسرایان نقشی اساسی در ساختن این ابهام دارند. از همان آغاز، از تماشاگر خواسته می‌شود با نیروی تخیل، صحنهٔ کوچک تئاتر را به میدان‌های فرانسه و چند بازیگر را به ارتش‌ها بدل کند. اما کر کار دیگری نیز انجام می‌دهد: تصویری باشکوه از هنری پیش چشم ما می‌گذارد. مشکل اینجاست که آنچه بر صحنه رخ می‌دهد همیشه با این تصویر رسمی هماهنگ نیست. در کنار سخنان حماسی، روحانیانی را می‌بینیم که منافع نهادی خود را در جنگ دنبال می‌کنند، سربازانی که دربارهٔ مسئولیت اخلاقی شاه بحث می‌کنند و جهانی که در آن غنیمت، مجازات و مرگ بخشی عادی از ماشین جنگ شده‌اند. شب پیش از آزینکورت یکی از نقاط تعیین‌کنندهٔ نمایش است. هنری در لباس مبدل میان سربازانش می‌رود و برای مدتی از فاصله‌ای که تاج میان او و دیگران ایجاد کرده بیرون می‌آید. گفت‌وگوی او با سربازان مسئله‌ای را مطرح می‌کند که هیچ سخنرانی حماسی به‌سادگی حلش نمی‌کند: اگر جنگی ناعادلانه باشد، مسئولیت کسانی که در آن می‌میرند یا می‌کشند بر عهدهٔ چه کسی است؟ هنری می‌کوشد میان مسئولیت شاه و مسئولیت اخلاقی فرد تفکیک بگذارد، اما نمایش اجازه نمی‌دهد مسئله با پاسخ او بسته شود. تاج قدرت می‌دهد، ولی باری را نیز ایجاد می‌کند که سرباز عادی مجبور نیست حمل کند. در مقابل، سخنرانی مشهور روز سن‌کریسپین نمونهٔ درخشان توان هنری در تولید هویت جمعی است. ارتشی کوچک و فرسوده با زبان او به «گروهی از برادران» تبدیل می‌شود. تفاوت طبقاتی برای لحظه‌ای در برادری میدان جنگ حل می‌شود و احتمال مرگ به وعدهٔ افتخار بدل می‌گردد. قدرت بلاغی صحنه واقعی است؛ شکسپیر آن را مسخره نمی‌کند. همین مسئله نمایش را پیچیده‌تر می‌سازد. زبان سیاسی می‌تواند هم‌زمان الهام‌بخش و پوشاننده باشد: آدم‌ها را به عمل مشترک فراخواند و هزینهٔ همان عمل را در روایتی باشکوه بازسازی کند. حتی صحنه‌های مربوط به کاترین، شاهدخت فرانسه، از سیاست جدا نیستند. گفت‌وگوی عاشقانهٔ هنری و کاترین پس از پیروزی در بستری رخ می‌دهد که ازدواج بخشی از توافق سیاسی میان دو پادشاهی است. زبان عشق، مانند زبان جنگ، با قدرت درآمیخته است. شوخ‌طبعی و تفاوت زبانی میان آن دو صحنه را سبک‌تر می‌کند، اما این پرسش باقی می‌ماند که کاترین در برابر خواست پادشاه پیروز چه اندازه امکان انتخاب دارد. توان «هنری پنجم» درست در خودداری شکسپیر از تبدیل این ابهام به حکم نهایی است. اگر فقط به کر و خطابه‌های هنری گوش کنیم، نمایش می‌تواند سرود پیروزی ملی به نظر برسد. اگر فقط خشونت محاصره، اعدام باردولف، بحث سربازان یا تهدیدهای هنری را ببینیم، پادشاه به چهره‌ای بسیار تاریک‌تر تبدیل می‌شود. خوانش‌های انتقادی نیز قرن‌ها میان همین دو قطب حرکت کرده‌اند. این ابهام ضعف نمایش نیست؛ سازوکار اصلی آن است. و سپس شکسپیر پس از همهٔ افتخار آزینکورت، در موخره یادآوری می‌کند که دستاوردهای هنری چندان نپاییدند. پادشاه جوان مرد و بخش بزرگی از آنچه به دست آورده بود در دوران پسرش از دست رفت. ناگهان صدای پیروزی در برابر زمان کوچک می‌شود. شاید پرسش نهایی «هنری پنجم» همین باشد: اگر باشکوه‌ترین پیروزی سیاسی نیز موقتی است، آنچه از جنگ باقی می‌ماند واقعا افتخار است، یا داستانی که بازماندگان دربارهٔ آن تعریف می‌کنند؟