الفبای ندیدن

«الفبای ندیدن» نوشته‌ی نائومی کوهن ظاهری شبیه دانشنامه دارد، اما چیزی که در آن ثبت می‌شود دانش عمومی نیست؛ زندگی خود نویسنده است. مطالب کتاب به ترتیب حروف الفبا چیده شده‌اند و هر مدخل قطعه‌ای کوتاه است از یک خاطره، یک تجربه‌ی جسمانی یا پرسشی که ذهن او را درگیر کرده است. کوهن شاعر است و در سال‌هایی که بینایی‌اش کم‌کم ضعیف می‌شد، ناچار شد شیوه‌ی تازه‌ای برای دیدن، خواندن و نوشتن پیدا کند. کتاب از همین دوره سرچشمه می‌گیرد. کسی که انتظار گزارشی خشک از یک بیماری را دارد، اینجا با چیز دیگری روبه‌رو می‌شود، چون تمرکز کتاب بر شیوه‌ی نگاه کردن و اندیشیدن نویسنده است. چیدمان الفبایی روایت را از مسیر مستقیم دور می‌کند و خواننده قصه‌ای با آغاز و پایان مشخص دنبال نمی‌کند و از مدخلی به مدخل دیگر می‌رود. هر قطعه ممکن است از صحنه‌ای روزمره شروع شود و بعد به تاریخ، پزشکی یا زبان‌شناسی برسد. بعضی مدخل‌ها هم سراغ زندگی لویی بریل می‌روند؛ کسی که در قرن نوزدهم خط برجسته‌ی نابینایان را ابداع کرد. این قطعه‌ها جدا از هم نیستند و کم‌کم کنار هم می‌نشینند تا تصویری کامل‌تر از تجربه‌ی نویسنده بسازند. یکی از رشته‌های اصلی کتاب یادگیری بریل در بزرگسالی است. کوهن دیگر نمی‌توانست مانند قبل با چشم بخواند و بنویسد، پس باید از نو شروع می‌کرد و انگشتانش را جای چشم‌هایش به کار می‌گرفت. چنین چیزی برای کسی که عمری با کلمه زندگی کرده، صرفا یادگرفتن یک مهارت نیست. رابطه‌اش با زبان تغییر می‌کند و کلمه دیگر فقط نقشی نیست که روی صفحه دیده شود؛ چیزی است که می‌توان لمسش کرد. کتاب این دشواری‌ها را پنهان نمی‌کند و از تازه‌کار بودن در سنی صحبت می‌کند که آدم معمولا انتظار ندارد دوباره الفبا یاد بگیرد. همچنین گذشته‌ی خود بریل هم حضور دارد و نویسنده از تاریخ این خط برای فکر کردن به خواندن، نوشتن و ارتباط میان آدم‌ها کمک می‌گیرد. کوهن همچنین به فاصله‌ی تعریف‌های رسمی با تجربه‌ی واقعی نابینایی پرداخته و از نگاه او از دست دادن بینایی همیشه به دو حالت ساده‌ی «می‌بیند» و «نمی‌بیند» تقسیم نمی‌شود. میدان دید ممکن است آرام‌آرام تنگ شود و آدم مدت‌ها در مرزی زندگی کند که نه به دیدن می‌ماند و نه به نابینایی. در چنین وضعی صدا، لمس، حافظه، فاصله‌ها و جزئیات محیط اهمیت دیگری پیدا می‌کنند. از همین‌جا پرسش‌هایی درباره‌ی معلولیت، سازگاری و نگاه جامعه به آن پیش می‌آید.