جزمیات دینی و تطور جوامع

«جزمیات دینی و تطور جوامع» نوشتهٔ نیکلاس لومان متنی در جامعه‌شناسی دین است که به جای پرسیدن از صحت یا بطلان باورهای دینی، مسئله‌ای ساختاری را دنبال می‌کند: جزم دینی در یک جامعه چه کارکردی دارد و چرا با دگرگونی ساختار جامعه، خود صورت‌بندی عقاید نیز ناچار به تغییر می‌شود؟ متن نخست در سال ۱۹۷۲ با عنوان Religiöse Dogmatik und gesellschaftliche Evolution منتشر شد و بعدتر به‌عنوان فصلی از کتاب «کارکرد دین» در دستگاه نظری گسترده‌تر لومان جای گرفت. از این جهت، کتاب را باید بخشی از کوشش او برای توضیح دین با مفاهیمی مانند نظام، پیچیدگی، تمایز و امکان دیگرگونه‌بودن فهمید. «جزم» نزد لومان الزاما مترادف تعصب یا انعطاف‌ناپذیری نیست. یک دین برای اینکه بتواند هویت خود را در گذر زمان حفظ کند، باید برخی تمایزها و گزاره‌های بنیادی را تثبیت کند؛ اما همین ثبات تنها هنگامی دوام می‌آورد که نظام دینی بتواند وضعیت‌های تازه را نیز از درون همان دستگاه معنا کند. جزمیات از این منظر سازوکاری برای سازمان‌دادن معناست: از میان بی‌شمار امکان تفسیر، برخی را تثبیت می‌کند، روابط میان آن‌ها را سامان می‌دهد و به نظام امکان می‌دهد در برابر پرسش‌ها و شرایط جدید همچنان سخن بگوید. این بحث مستقیما با مفهوم «پیچیدگی» پیوند دارد. هرچه جامعه پیچیده‌تر می‌شود، شمار موقعیت‌ها، نقش‌ها، انتخاب‌ها و امکان‌های قابل‌تصور افزایش می‌یابد. در چنین جهانی بسیاری از چیزهایی که زمانی ضروری یا بدیهی به نظر می‌رسیدند، اکنون به صورت اموری ظاهر می‌شوند که می‌توانستند به گونه‌ای دیگر باشند. این همان چیزی است که لومان با مفهوم «کانتینجنسی» یا امکان دیگرگونه‌بودن توضیح می‌دهد. دین یکی از شیوه‌های تاریخی مواجهه با همین وضعیت است: می‌کوشد جهانی را که می‌توانست صورت‌های دیگری داشته باشد در افقی از معنا قرار دهد و میان امر موجود و معنایی فراتر از آن رابطه برقرار کند. لومان تحول عقاید دینی را نیز از همین زاویه می‌بیند. با تغییر شکل جامعه، دین نمی‌تواند فقط همان زبان و صورت‌بندی‌های پیشین را تکرار کند. مفاهیم دینی باید ظرفیت انتزاع بیشتری پیدا کنند تا بتوانند موقعیت‌های متنوع‌تری را در خود جای دهند. پیدایش الهیات نظام‌مند، پیچیده‌ترشدن بحث دربارهٔ خدا، آفرینش، وحی و رابطهٔ انسان با امر متعالی از این منظر فقط تاریخ ایده‌ها نیست؛ واکنشی به تحول شرایط ارتباطی جامعه نیز هست. بنابراین تغییر در جزم دینی لزوما به معنای رقیق‌شدن ایمان نیست؛ می‌تواند حاصل نیاز نظام دینی به حفظ توان تفسیر در محیطی پیچیده‌تر باشد. نکتهٔ مهم دیگر، نسبت دین با تمایز اجتماعی است. در جوامع جدید، سیاست، اقتصاد، علم، حقوق و دین بیش از گذشته از یکدیگر جدا شده‌اند و هرکدام منطق و زبان خاص خود را پیدا کرده‌اند. دین دیگر به‌آسانی نمی‌تواند تمام حوزه‌های جامعه را مستقیما زیر یک نظام معنایی واحد سازمان دهد. همین وضعیت، مسئلهٔ مرزهای دین، نحوهٔ خودتعریف آن و رابطه‌اش با دیگر نظام‌های اجتماعی را دشوارتر می‌کند. قدرت کتاب در این است که جزمیات دینی را از سطح محتوای باور به سطح شکل اجتماعی تولید و تثبیت معنا می‌برد. محدودیت آن نیز از همین سطح بالای انتزاع می‌آید: تفاوت‌های تاریخی میان ادیان، منازعات درونی سنت‌ها و تجربهٔ زیستهٔ مومنان گاه زیر مفاهیم کلانی مانند نظام و تطور کم‌رنگ می‌شوند. پرسش اصلی کتاب همچنان باز می‌ماند: یک سنت دینی چگونه می‌تواند چیزی را ثابت نگه دارد که هویت آن را می‌سازد، در حالی که جهانی که باید آن را معنا کند پیوسته به صورت‌هایی درمی‌آید که پیش‌تر وجود نداشته‌اند؟