فرهنگ مرگ

«فرهنگ مرگ» نوشتهٔ بنجامین نویز پژوهشی در مرز نظریهٔ فرهنگی، فلسفهٔ سیاسی و مطالعات مرگ است که از یک فرض رایج فاصله می‌گیرد: این تصور که جوامع مدرن مرگ را پنهان کرده‌اند و به حاشیه رانده‌اند. نویز استدلال می‌کند وضعیت معاصر پیچیده‌تر است. مرگ شاید از بسیاری از تجربه‌های روزمره و خانگی کنار رفته باشد، اما هم‌زمان در جنگ، نسل‌کشی، رسانه، پزشکی، تروریسم، اردوگاه، هنر و فناوری با شدتی تازه در برابر ما ظاهر شده است. مسئلهٔ مرکزی کتاب همین «در معرض مرگ قرارگرفتن» است؛ وضعیتی که در آن انسان مدرن هم پیوسته با تصویر و امکان مرگ مواجه می‌شود و هم کنترلش بر معنای مرگ، زمان آن و حتی تعریف زیستی آن کاهش می‌یابد. کتاب که نخستین بار در سال ۲۰۰۵ منتشر شد، از تجربهٔ قرن بیستم آغاز می‌کند؛ قرنی که جنگ صنعتی، هولوکاست و فناوری امکان کشتار انبوه و بی‌نام را فراهم کردند. برای نویز، مسئله فقط افزایش مقیاس خشونت نیست. شکل مرگ تغییر کرده است. انسان می‌تواند به عدد، بدن ناشناس یا موجودی تبدیل شود که موقعیت حقوقی‌اش معلق مانده است. از همین جا بحث او به سیاست می‌رسد و متفکرانی چون میشل فوکو و جورجو آگامبن وارد استدلال می‌شوند. مفاهیمی مانند زیست‌قدرت، حاکمیت و «زندگی برهنه» برای توضیح وضعیتی به کار می‌روند که در آن قدرت سیاسی هم از زندگی محافظت می‌کند و هم دربارهٔ اینکه چه کسی می‌تواند از این حفاظت محروم شود تصمیم می‌گیرد. نویز همین پرسش را در پزشکی نیز دنبال می‌کند. فناوری‌هایی که امکان ادامهٔ حیات را فراهم کرده‌اند، تعیین لحظهٔ مرگ را پیچیده‌تر کرده‌اند: مرگ مغزی، دستگاه‌های حفظ حیات، پیوند اعضا و تصمیم‌گیری دربارهٔ پایان درمان مرز قدیمی میان زنده و مرده را نامطمئن کرده‌اند. از این منظر، مرگ دیگر فقط یک واقعهٔ طبیعی نیست؛ نهادهای پزشکی، معیارهای حقوقی و داوری‌های اخلاقی نیز در تعیین آن دخالت دارند. بحث کتاب دربارهٔ زیست‌اخلاق از همین نقطه شکل می‌گیرد و نشان می‌دهد قدرت بر بدن تنها به کشتن مربوط نمی‌شود؛ کنترل شرایط زنده‌ماندن نیز بخشی از آن است. بخش دیگری از «فرهنگ مرگ» به هنر و نظریه‌هایی می‌پردازد که می‌کوشند از طریق مواجههٔ افراطی با مرگ، محدودیت‌های زندگی عادی را بشکنند. نویز با استفاده از آثاری در فلسفه و هنر معاصر، به‌ویژه سنتی که با ژرژ باتای پیوند دارد، نسبت میان مرگ، تخطی، خشونت و تجربهٔ زیبایی‌شناختی را بررسی می‌کند. او در عین حال نسبت به وسوسهٔ رمانتیک‌کردن مرگ محتاط است. تبدیل مرگ به تجربه‌ای رهایی‌بخش می‌تواند همان خشونت واقعی و نابرابری‌هایی را بپوشاند که کتاب در پی آشکارکردن آن‌هاست. قدرت کتاب در اتصال حوزه‌هایی است که معمولا جدا مطالعه می‌شوند: اردوگاه و بیمارستان، فلسفه و هنر، تروریسم و زیست‌اخلاق. همین گستردگی محدودیت آن نیز هست. استدلال نویز عمدتا بر نمونه‌های حاد هولوکاست، پناهندگان، وضعیت‌های استثنایی و هنرهای مرزی تکیه دارد و گاهی فاصله میان این موارد و تجربه‌های معمول مرگ در جامعه به اندازهٔ کافی بررسی نمی‌شود. حضور پررنگ آگامبن، فوکو و باتای نیز کتاب را به سنت مشخصی از نظریهٔ قاره‌ای متکی می‌کند؛ بنابراین بعضی نتیجه‌ها بیش از آنکه حاصل جامعه‌شناسی تجربی مرگ باشند، حاصل یک خوانش فلسفی از جهان معاصرند. «فرهنگ مرگ» در نهایت مرگ را موضوعی خصوصی و متعلق به پایان زندگی باقی نمی‌گذارد. پرسش آزاردهنده‌تر کتاب این است که چه نهادها و قدرت‌هایی تعیین می‌کنند چه کسی در معرض مرگ قرار گیرد، مرگ چه زمانی به رسمیت شناخته شود و کدام مرگ‌ها دیده، به یاد سپرده یا بی‌نام فراموش شوند.