چطور اگزیستانسیالیست باشیم

«چطور اگزیستانسیالیست باشیم» نوشتهٔ گری کاکس کتابی است در مرز درآمد فلسفی و راهنمای عملی زندگی که می‌خواهد اگزیستانسیالیسم را از تصویر رایج فلسفه‌ای تیره دربارهٔ پوچی، اضطراب و مرگ بیرون بیاورد. عنوان کامل نسخهٔ اصلی، How to Be an Existentialist: Or How to Get Real, Get a Grip and Stop Making Excuses، لحن و مقصود کتاب را از همان ابتدا آشکار می‌کند: کاکس کمتر می‌پرسد فیلسوفان اگزیستانسیالیست چه نظریه‌هایی ساخته‌اند و بیشتر می‌پرسد اگر آزادی، مسئولیت و وضعیت انسانی را آن‌گونه که آنان توصیف کرده‌اند جدی بگیریم، چگونه باید زندگی کنیم. مرکز فکری کتاب بیش از همه ژان‌پل سارتر است. کاکس از تحلیل سارتر دربارهٔ آگاهی آغاز می‌کند: انسان شیئی با ماهیتی ازپیش‌تعیین‌شده نیست، بلکه موجودی است که خود را در طول زمان و از طریق انتخاب‌هایش می‌سازد. گذشته بر ما اثر می‌گذارد، بدن، طبقه، جامعه و موقعیت امکاناتمان را محدود می‌کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تعیین نمی‌کنند چه خواهیم کرد. آزادی اگزیستانسیالیستی در این معنا توان انجام هر کاری نیست؛ اجتناب‌ناپذیری موضع‌گرفتن در برابر موقعیتی است که در آن قرار گرفته‌ایم. به همین دلیل آزادی از مسئولیت جدا نمی‌شود. از اینجا کاکس به مفهوم «سوءایمان» می‌رسد؛ یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب. انسان می‌تواند برای فرار از بار آزادی، خود را صرفا همان نقشی بداند که جامعه، گذشته یا دیگران به او نسبت داده‌اند: «من همین‌طورم»، «چاره‌ای نداشتم» یا «شرایط مرا مجبور کرد». سوءایمان نزد سارتر دروغ ساده‌ای نیست که فرد آگاهانه به خودش بگوید؛ نوع پیچیده‌تری از گریز از وضعیت دوگانهٔ انسان است: ما هم مجموعه‌ای از واقعیت‌های موجود دربارهٔ خودمان هستیم و هم همواره از آنچه اکنون هستیم فراتر می‌رویم. در برابر سوءایمان، کتاب «اصالت» را قرار می‌دهد. اصیل‌بودن به معنای کشف «خود واقعی» پنهان در اعماق وجود نیست؛ دقیقا چنین تصور ثابتی از خود با اگزیستانسیالیسم ناسازگار است. اصالت یعنی پذیرفتن هم‌زمان واقعیت موقعیت و مسئولیت انتخاب: نه انکار محدودیت‌ها و نه تبدیل آن‌ها به عذری برای کنارکشیدن از آزادی. اضطراب نیز در این چارچوب الزاما اختلالی نیست که باید حذف شود؛ می‌تواند آگاهی ناخوشایندی باشد از اینکه انتخاب واقعا بر عهدهٔ ماست و هیچ دستورالعمل نهایی نمی‌تواند مسئولیت آن را به جای ما بپذیرد. فصل پایانی این ایده‌ها را به چیزی نزدیک به «مشاورهٔ اگزیستانسیالیستی» تبدیل می‌کند. کاکس از خواننده می‌خواهد شیوه‌هایی را که با آن‌ها مسئولیت تصمیم‌های خود را به گذشته، شخصیت، جامعه یا دیگران واگذار می‌کند شناسایی کند. شوخ‌طبعی و مثال‌های روزمره باعث شده‌اند کتاب برخلاف بسیاری از درآمدهای فلسفی، لحن دانشگاهی سنگینی نداشته باشد. همین رویکرد محدودیت کتاب نیز هست. «چطور اگزیستانسیالیست باشیم» نمایندهٔ تمام سنت اگزیستانسیالیسم نیست؛ روایت کاکس به‌شدت سارترمحور است و تفاوت‌های مهم میان کی‌یرکگور، نیچه، هایدگر، دوبووار و کامو را نمی‌توان در چنین قالب کوتاهی کامل نشان داد. شکل «خودیاری» کتاب نیز گاهی تعارض‌ها و ابهام‌های فلسفی را بیش از اندازه عملی و مرتب می‌کند. بااین‌حال، پرسش اصلی آن ساده از میان نمی‌رود: وقتی دلایل و محدودیت‌هایمان را تا جای ممکن صادقانه شناخته‌ایم، چه مقدار از آن‌ها واقعا توضیح انتخاب‌های ما هستند و از کجا تبدیل به بهانه‌ای می‌شوند برای انتخاب نکردن؟