این عکس ناقابل را

بررسی ابعاد تاریخ فرهنگی و نشانه‌شناسی تصویر در کتاب «این عکس ناقابل را» به قلم یوریک کریم‌مسیحی، پنجره‌ای نو به سوی واکاوی زیست‌جهان جامعه‌ی ایرانی در پنج دهه‌ی نخست قرن چهاردهم هجری خورشیدی می‌گشاید. نویسنده در این اثر پژوهشی و تحلیلی با اتکا بر روش مستندنگاری زیست روزمره، نود و چهار تصویر خانوادگی ثبت‌شده توسط عکاسان غیرحرفه‌ای را به همراه بیست و یک متن پشت‌نویسی‌شده مبنای کار قرار می‌دهد تا در قالب هفتاد و سه یادداشت تفسیری، لایه‌های پنهان تاریخ اجتماعی را بازسازی کند. زاویه‌ی دید افقی عکاسان آماتور در این تصاویر، امکانی بی‌بدیل فراهم ساخته است تا فراتر از پرتره‌های آتلیه‌ای رسمی، چشم‌انداز وسیعی از فضاهای اندرونی، روابط بین‌فردی، پوشش، الگوهای تربیت فرزند، آداب مهمان‌نوازی و شیوه‌های کار و فراغت طبقات گوناگون مردم آشکار شود. این رویکرد حافظه‌ی عاطفی و مادی توده‌ها را در دورانی بررسی می‌کند که ایران با شتابی روزافزون در مسیر تمدن مدرن و دگرگونی‌های ساختاری گام برمی‌داشت. دقت نظر نویسنده در تحلیل نشانه‌شناختی عناصر بصری سبب شده است تا جزئیات به ظاهر بی‌اهمیت مانند ژست‌های بدنی، حالت دست‌ها، نوع نگاه‌ها به عدسی دوربین و نحوه چیدمان اشیاء در حیاط‌ها و اتاق‌ها، به عنوان کدهای فرهنگی معناساز تلقی شوند. کتاب با دستمایه قرار دادن این تصاویر معمولی و خانگی، روند تدریجی شکل‌گیری طبقه متوسط شهری، دگرگونی در پیوندهای سنتی خانواده و پویایی نقش اجتماعی زنان را ردیابی می‌کند. تقابل آشکار میان فضاهای اندرونی موجود در این آلبوم‌ها با فضاهای بیرونی و خیابانی که عمدتا در انحصار عکاسان حرفه‌ای و آتلیه‌ها بوده است، نشان‌دهنده‌ی مرزبندی‌های عمیق فرهنگی و سنتی در جامعه‌ی آن روزگار است. کریم‌مسیحی با رمزگشایی از نوشته‌های پشت عکس‌ها که یادگاری‌هایی عاطفی برای آیندگان بوده‌اند، روایت‌های پنهان، خطوط فکری و حتی تعلقات طبقاتی افراد داخل قاب را بازخوانی کرده و پیوند استواری میان تصویر، متن و تاریخ مدون برقرار می‌سازد. بخش مهمی از ارزش مردم‌شناختی این اثر، معطوف به بررسی مادیّت خود ابزار عکاسی و سنت‌های مرتبط با حفظ و نگهداری تصاویر در خانه‌های ایرانی است. تحلیل ساختار فیزیکی آلبوم‌های آن دوره از نمونه‌های چسبی، جیبی و سگک‌دار گرفته تا دفاتر عطف فنری و مدل‌های مجلل مجهز به جعبه‌های موسیقی کوکی، تصویر روشنی از فرهنگ مصرفی و علایق زیبایی‌شناختی مردم به دست می‌دهد. وجود کاغذهای پوستی نقش‌دار میان صفحات که با هدف ممانعت از چسبندگی نگاتیوها و چاپ‌ها تعبیه می‌شدند، بخشی از رفتارهای پیوسته با این رسانه‌ی نوظهور را بازتاب می‌دهد. کتاب «این عکس ناقابل را» نشان می‌دهد که چگونه اسناد شخصی و به ظاهر ناچیز می‌توانند فراتر از یک یادگاری ساده، برای درک عمیق هویت جمعی، مد، معماری مسکونی و تغییرات رفتاری یک ملت در یکی از مهم‌ترین گذارهای تاریخی قلمداد شوند.