در مایه های ایرانی

«در مایه‌های ایرانی» ما را با ایرانی روبه‌رو می‌کند که سرگی یسنین هرگز به آن نرسید، اما در واپسین سال‌های زندگی‌اش یکی از روشن‌ترین جهان‌های شعری خود را از تصور آن ساخت. این مجموعه به چرخه‌ی مشهور «مایه‌های ایرانی» یا «نغمه‌های ایرانی» (Персидские мотивы / Persian Motifs) تعلق دارد؛ شعرهایی که یسنین عمدتا در سال‌های ۱۹۲۴ و ۱۹۲۵، هم‌زمان با اقامت‌هایش در باکو، تفلیس و باتومی سرود. او بارها قصد داشت از قفقاز به ایران برود و حتی در نامه‌هایش از تهران سخن گفت، اما این سفر هرگز تحقق نیافت. در نسخه‌ای که خود شاعر در ۱۹۲۵ برای مجموعه‌ی آثارش سامان داد، این چرخه سرانجام به پانزده شعر رسید. همین فاصله میان «ایران دیده‌شده» و «ایران تصورشده» کلید خواندن این شعرهاست. یسنین گزارشگر ایران نیست و مجموعه را نباید تصویری مستند از جامعه و فرهنگ ایرانی اوایل قرن بیستم دانست. ایران او از چند منبع ساخته می‌شود: خواندن شعر کلاسیک فارسی در ترجمه‌های روسی، آشنایی با نام‌های سعدی، خیام و فردوسی، گفت‌وگو با کسانی که ایران را دیده بودند، فضای قفقاز و، مهم‌تر از همه، نیروی تخیل شاعر. در نتیجه شیراز، خراسان، گل سرخ، بلبل، ماه، زعفران، چایخانه و زنان شرقی بیش از آنکه اجزای جغرافیایی دقیق باشند، واژگان یک اقلیم شاعرانه‌اند. پژوهش‌ها و شرح انتقادی آثار یسنین نیز بر نقش شعر فارسی و ترجمه‌های موجود از شاعران ایرانی در شکل‌گیری دستگاه تصویری این چرخه تأکید کرده‌اند. بااین‌حال، «در مایه‌های ایرانی» صرفا تمرینی در شرق‌گرایی ادبی نیست. هرچه چرخه پیش می‌رود، معلوم می‌شود یسنین در آینه‌ی این ایران خیالی همچنان درباره‌ی خودش، عشق، روسیه و امکان آرام‌شدن سخن می‌گوید. حتی یکی از مشهورترین چهره‌های زنانه‌ی مجموعه، شاگانه، از تجربه‌ای واقعی در باتومی سرچشمه گرفته است: شاگانه تالیان، آموزگاری ارمنی که یسنین در زمستان ۱۹۲۴ـ۱۹۲۵ با او آشنا شد. شخصیت شعری، البته، دیگر نسخه‌ی واقع‌گرایانه‌ی آن زن نیست؛ شاعر او را به بخشی از جغرافیای عاطفی «شرق» بدل می‌کند. پژوهش درباره‌ی این چرخه نیز نشان داده است که عشق به زن شرقی بارها با یاد سرزمین شمالی و زادگاه روسی شاعر درهم می‌آمیزد. از نظر فرم، موسیقی شعرها اهمیت زیادی دارد. یسنین تصاویر شناخته‌شده‌ی شعر شرقی، به‌ویژه گل و بلبل، ماه، باغ و گفت‌وگو با طبیعت را وارد وزن و لحن تغزلی خاص خودش می‌کند. نتیجه تقلید از سعدی یا خیام نیست. عناصر فارسی پس از ورود به زبان شعری یسنین تغییر کارکرد می‌دهند و در خدمت نوعی آرامش تغزلی قرار می‌گیرند که با آشفتگی بسیاری از شعرهای دیگر سال‌های پایانی زندگی او تفاوت دارد. حتی در این آرامش نیز اندوه محو نمی‌شود؛ عشق، زیبایی و طبیعت اغلب با آگاهی از گذرا بودنشان همراه‌اند. از همین رو «مایه‌های ایرانی» در کارنامه‌ی یسنین جایگاهی متمایز پیدا کرده است. محدودیت مجموعه نیز دقیقا در همان چیزی نهفته است که زیبایی آن را ساخته: ایران در این شعرها تا حد زیادی ساخته‌ی نگاه شاعر روسی است. واقعیت تاریخی و تنوع فرهنگی ایران پشت مجموعه‌ای از نشانه‌های رمانتیک پنهان می‌شود و برخی تصاویر زن شرقی یا آداب اجتماعی امروز ناگزیر به چشم کلیشه‌ای می‌آیند. اما اگر این فاصله را پنهان نکنیم، کتاب جذاب‌تر می‌شود؛ زیرا می‌توان دید یک شاعر چگونه فرهنگ دیگری را نه بازنمایی، بلکه در تخیل خود ترجمه می‌کند. ترجمه‌ی فارسی «در مایه‌های ایرانی» با ترجمه‌ی حمیدرضا آتش‌برآب از سوی نشر هرمس منتشر شده است. شاید طنز لطیف این مجموعه در آن باشد که یسنین برای رسیدن به «ایران» ناچار نشد از مرز عبور کند؛ ایران شعرهایش در همان فاصله‌ای شکل گرفت که میان آرزوی سفر و نرسیدن باقی مانده بود.