خطای حرفه‌ای

«خطای حرفه‌ای» از تام استاپارد یکی از صریح‌ترین و در عین حال هوشمندانه‌ترین متن‌های سیاسی اوست؛ نمایشی تلویزیونی که در سال ۱۹۷۷ برای بی‌بی‌سی نوشته شد و به واتسلاو هاول تقدیم شد. استاپارد در این اثر به جای آن‌که مستقیم خطابه سیاسی بدهد، یک مسئله اخلاقی را در دل یک موقعیت ساده و ملموس می‌گذارد: آیا پایبندی خشک به قانون و آداب، همیشه فضیلت است، یا گاهی شکستن همین قواعد برای دفاع از انسان، کار درست‌تری است؟ عنوان اثر از اصطلاحی در فوتبال می‌آید؛ خطای حرفه‌ای یعنی خطایی عمدی که بازیکن برای جلوگیری از یک خطر بزرگ‌تر مرتکب می‌شود و آگاهانه جریمه را می‌پذیرد. استاپارد همین منطق را به اخلاق و سیاست منتقل می‌کند. او می‌پرسد اگر قانونی که باید از آن پیروی کرد، در عمل به سرکوب و بی‌عدالتی کمک کند، آیا نقض آن قانون خود می‌تواند کنشی اخلاقی باشد؟ این پرسش، هسته‌ی فکری نمایشنامه را شکل می‌دهد. داستان در پراگ دوران جنگ سرد می‌گذرد. پروفسور اندرسون، استاد فلسفه اخلاق در کمبریج، برای شرکت در یک کنفرانس به چکسلواکی آمده، اما در واقع بیشتر به خاطر تماشای مسابقه فوتبال انگلستان و چکسلواکی در آن‌جاست. او در آغاز شخصیتی محتاط، دانشگاهی و تا حدی بی‌تفاوت به سیاست دارد. این بی‌تفاوتی زمانی به چالش کشیده می‌شود که پاول هولار، شاگرد سابقش و اکنون یک دگراندیش سیاسی، از او می‌خواهد رساله‌اش را از کشور خارج کند تا در غرب منتشر شود. اندرسون با استناد به اصول اخلاقی انتزاعی و این‌که او مهمان کشور میزبان است، درخواست را رد می‌کند. اما خیلی زود واقعیت خشن خودش را تحمیل می‌کند. هولار دستگیر می‌شود، خانه‌اش زیر و رو می‌شود و اندرسون نیز برای لحظه‌ای در تماس مستقیم با خشونت دولتی قرار می‌گیرد. همین تجربه، شکاف میان اخلاق نظری و مسئولیت واقعی را برای او آشکار می‌کند. او درمی‌یابد که مفاهیم انتزاعی‌ای که در فضای امن دانشگاهی قابل دفاع به نظر می‌رسند، در برابر سازوکار سرکوب، ناتوان‌اند. از این نقطه به بعد، اندرسون تغییر می‌کند و تصمیم می‌گیرد دست به عملی بزند که خودش آن را «خطای حرفه‌ای» می‌توان نامید: او بدون اطلاع همکارش مکندریک، رساله را در چمدان او پنهان می‌کند تا از کشور خارج شود. ارزش اصلی نمایشنامه در همین حرکت از بحث به عمل است. استاپارد با طنزی تیز، به روشنفکران غربی هم طعنه می‌زند؛ کسانی که در محیط‌های دانشگاهی از نظریه‌های رادیکال دفاع می‌کنند، اما در مواجهه با سرکوب واقعی، موضعی راحت و امن می‌گیرند. در مقابل، اندرسون از یک تماشاگر بی‌دردسر به کسی تبدیل می‌شود که می‌فهمد اخلاق بدون خطر کردن، اغلب فقط یک تمرین زبانی است. محدودیت اثر هم تا حدی از ماهیت تلویزیونی آن می‌آید. بخش‌های نخست، گفت‌وگومحور و فلسفی‌اند و ممکن است برای برخی مخاطبان کند پیش بروند. با این حال، «خطای حرفه‌ای» از آن متن‌هایی است که به‌خاطر وضوح اخلاقی، ساختار فشرده و پیوند دقیق میان ایده و روایت، هنوز هم زنده و خواندنی مانده است.