درس گفتارهایی در باب فلسفه سیاسی کانت

فلسفهٔ سیاسی کانت را باید در کدام بخش از آثار او جست‌وجو کرد؟ پاسخ متعارف به نوشته‌های او دربارهٔ اخلاق، حقوق، روشنگری، تاریخ و صلح پایدار اشاره می‌کند. هانا آرنت در کتاب «درس‌گفتارهایی در باب فلسفهٔ سیاسی کانت» مسیر متفاوتی را پیشنهاد می‌کند: به اعتقاد او، برخی از مهم‌ترین امکانات فلسفهٔ سیاسی کانت در «نقد قوهٔ حکم»، به‌ویژه در بحث داوری زیباشناختی، نهفته است. این درس‌گفتارها که آرنت در سال ۱۹۷۰ ارائه کرد و پس از مرگش به کوشش رونالد بینر منتشر شدند، تلاشی برای خواندن دوبارهٔ کانت از چشم‌انداز مسئله‌ای هستند که بخش مهمی از اندیشهٔ سیاسی خود آرنت را شکل می‌دهد: انسان‌ها چگونه می‌توانند در جهانی مشترک، با وجود تفاوت دیدگاه‌هایشان، دربارهٔ رویدادها و کنش‌های سیاسی داوری کنند اهمیت این پرسش در آن است که داوری سیاسی معمولا با قواعد اخلاقی، اصول حقوقی یا معیارهای ازپیش‌تعیین‌شده پیوند می‌خورد. آرنت با الهام از تمایز کانت میان حکم تعیینی و حکم تأملی، به امکان دیگری توجه می‌کند. در حکم تأملی، انسان با امری جزئی روبه‌روست که قاعده‌ای کلی برای داوری دربارهٔ آن از پیش در اختیار ندارد. مسئله این است که چگونه می‌توان در چنین وضعیتی حکمی صادر کرد که از پسند شخصی فراتر برود و برای دیگران نیز قابل طرح و بررسی باشد. آرنت این ویژگی را برای فهم زندگی سیاسی تعیین‌کننده می‌داند، زیرا سیاست همواره با موقعیت‌های تاریخی مشخص و رویدادهایی سروکار دارد که نمی‌توان معنایشان را صرفا از اصول کلی استخراج کرد. مفهوم «ذهنیت گسترش‌یافته» در مرکز این تفسیر قرار می‌گیرد. منظور آرنت توانایی اندیشیدن از منظر دیگران است؛ توانایی‌ای که مستلزم کنار گذاشتن دیدگاه شخصی یا پذیرفتن نظر اکثریت نیست. فرد داوری‌کننده می‌کوشد موضع خود را در مواجهه با چشم‌اندازهای متفاوت بیازماید و از محدودیت تجربهٔ خصوصی فاصله بگیرد. آرنت این ظرفیت را با مفهوم کانتی «حس مشترک» پیوند می‌دهد؛ مفهومی که به امکان ارتباط‌پذیری داوری در جهانی متکثر مربوط است. از این منظر، اعتبار یک داوری سیاسی را نمی‌توان صرفا به قطعیت منطقی یا توافق بالفعل افراد فروکاست. داوری مستلزم آن است که شخص بتواند حکم خود را در معرض سنجش دیگران قرار دهد. یکی از بحث‌های مهم کتاب به نسبت میان کنشگر و تماشاگر مربوط می‌شود. کنشگر سیاسی در جریان رویدادها حضور دارد، تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند؛ اما تماشاگر می‌تواند از فاصله‌ای نسبی به آنچه رخ داده بنگرد و دربارهٔ معنایش تأمل کند. آرنت با رجوع به تأملات کانت دربارهٔ انقلاب فرانسه نشان می‌دهد که اهمیت تاریخی یک رویداد ممکن است در داوری کسانی آشکار شود که مستقیما در آن مشارکت نداشته‌اند. این تمایز پرسشی دشوار ایجاد می‌کند: آیا معنای کنش سیاسی را باید در قصد و تجربهٔ عاملان آن جست‌وجو کرد یا در داوری کسانی که پس از وقوع رویداد به آن می‌نگرند ساختار کتاب نیز برای فهم جایگاه آن اهمیت دارد. نسخهٔ اصلی شامل موخره‌ای بر بخش «اندیشیدن» از کتاب «حیات ذهن»، متن درس‌گفتارهای کانت و یادداشت‌هایی دربارهٔ تخیل است. پس از این نوشته‌ها، مقالهٔ تفسیری مفصل رونالد بینر دربارهٔ داوری در اندیشهٔ آرنت قرار دارد. آرنت قصد داشت «داوری» را به‌عنوان بخش سوم «حیات ذهن» بنویسد، اما مرگش مانع تکمیل این طرح شد. بنابراین درس‌گفتارها را نباید صورت نهایی نظریهٔ داوری او دانست. ارزش آن‌ها تا اندازه‌ای در همین وضعیت ناتمام است: خواننده با اندیشه‌ای روبه‌رو می‌شود که هنوز در حال آزمودن امکانات مفهومی خود است. مهم‌ترین دستاورد کتاب، آشکار کردن ظرفیت سیاسی مفاهیمی است که در نگاه نخست به قلمرو زیباشناسی تعلق دارند. بااین‌حال، تفسیر آرنت از کانت محل مناقشه است. او برای برجسته کردن داوری تأملی، به بخش زیباشناختی فلسفهٔ کانت اولویتی می‌دهد که نسبت آن با فلسفهٔ عملی، اخلاق و نظریهٔ حقوق کانت چندان روشن نیست. همچنین انتقال ویژگی‌های داوری دربارهٔ زیبایی به قلمرو سیاست نیازمند استدلال‌هایی است که در همهٔ موارد به‌طور کامل ارائه نمی‌شوند. ازاین‌رو کتاب را می‌توان مداخله‌ای خلاقانه در فلسفهٔ سیاسی دانست، بی‌آنکه لازم باشد آن را شرحی بی‌مناقشه از مقصود خود کانت تلقی کنیم. «درس‌گفتارهایی در باب فلسفهٔ سیاسی کانت» در امتداد دغدغهٔ دیرپای آرنت دربارهٔ تکثر انسانی، عرصهٔ عمومی و مسئولیت داوری قرار می‌گیرد. مسئله‌ای که کتاب پیش می‌کشد، به‌ویژه در زمانه‌ای اهمیت می‌یابد که اختلاف سیاسی به‌آسانی به ناتوانی از شنیدن و فهمیدن دیدگاه دیگران می‌انجامد. اگر انسان نتواند جهان را از منظری جز منظر خود تصور کند، آیا هنوز می‌تواند دربارهٔ جهانی داوری کند که با دیگران در آن شریک است؟