سفرنامه روسیه

پرده‌ی آهنین تازه میان شرق و غرب کشیده شده بود که جان اشتاین‌بک، نویسنده‌ی آمریکایی و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل ادبیات تصمیم گرفت خودش پای سفر به شوروی برود و ببیند پشت این پرده چه می‌گذرد. حاصل این سفر که در سال ۱۹۴۷ همراه با رابرت کاپا عکاس مشهور جنگ انجام شد، کتابی است به نام «سفرنامه‌ی روسیه» که در سال ۱۹۴۸ منتشر شد. این دو نفر به نمایندگی از روزنامه‌ی نیویورک هرالد تریبیون راهی مسکو شدند، اما سفرشان به همین شهر ختم نشد؛ آن‌ها به اوکراین، گرجستان و استالینگراد ویران‌شده هم رفتند تا از نزدیک ببینند مردم عادی روسیه چطور زندگی می‌کنند. نکته‌ای که این کتاب را از خیلی از گزارش‌های آن دوره درباره‌ی شوروی متمایز می‌کند، نبود قضاوت سیاسی است. اشتاین‌بک از همان ابتدا اعلام کرد قصد ندارد درباره‌ی چیزهایی که به‌اندازه‌ی کافی نمی‌شناسد نظر بدهد؛ او فقط می‌خواست بنویسد چه دید و چه شنید، بدون افزودن تحلیل یا نتیجه‌گیری شخصی که به همین دلیل کتاب پر است از توصیف‌های ساده و ملموس: صحنه‌ی غذا خوردن دور یک میز، مهمانی‌های شبانه، خستگی کارگران کارخانه، یا سکوت سنگینی که بر ویرانه‌های استالینگراد حاکم بود. جایی در متن اشتاین‌بک برای نشان دادن عمق تخریب اوکراین، مقایسه‌ای می‌کند که هنوز خوانندگان را متوقف می‌کند؛ او می‌گوید اگر آمریکا از نیویورک تا کانزاس به همین شکل ویران می‌شد، شاید بشود اندازه‌ی خرابی اوکراین را تصور کرد. آنچه در سراسر کتاب دیده می‌شود، تلاش برای رساندن مخاطب آمریکایی به یک واقعیت ساده است: پشت تیترهای سیاسی و رقابت دو ابرقدرت، آدم‌هایی زندگی می‌کنند که بیشتر از جنگ رهبرانشان می‌ترسند تا از ایدئولوژی همدیگر؛ کشاورزان، کارمندان دولتی، دهقانان و کارگرانی که اشتاین‌بک با آن‌ها هم‌صحبت می‌شود، در این کتاب نه به‌عنوان نماد یک نظام سیاسی، بلکه به‌عنوان انسان‌هایی با نگرانی‌های روزمره ظاهر می‌شوند. عکس‌های رابرت کاپا هم دقیقا همین حس را تقویت می‌کنند؛ چهره‌ها، خیابان‌ها و صحنه‌های روستایی که بدون اغراق ثبت شده‌اند، هرچند به‌گفته‌ی برخی، مقامات شوروی پیش از عبور عکس‌ها از مرز، آن‌ها را بررسی و تا حدی محدود می‌کردند. «سفرنامه‌ی روسیه» برای کسی که می‌خواهد بداند مردم شوروی در نخستین سال‌های جنگ سرد، فارغ از پروپاگاندای دو طرف چه احساسی داشتند، این کتاب هنوز یکی از صادق‌ترین منابع موجود است؛ نه چون همه‌چیز را نشان می‌دهد، بلکه دقیقا چون نویسنده‌اش صادقانه اعتراف می‌کند چقدر محدود بوده و با همین محدودیت، تصویری زنده از یک برهه‌ی تاریخی به جا گذاشته است.